İnsan, çoğu zaman iyiliği kendi eliyle başka­s­ı­na ulaşan bir imkân, bir destek, bir kol­a­yla­ştı­rma ve hatta yer yer bir lütuf gibi değ­e­rle­ndi­rme­ye meyle­d­er; oysa hak­i­k­a­t­in derin katma­nla­r­ı­na biraz daha dikka­tle bak­ı­ldı­ğ­ı­nda anla­ş­ı­l­ır ki, bir başka­s­ı­n­ın hay­a­t­ı­na uzanan her sahici iyilik, gör­ü­n­ü­rde dış­a­r­ı­ya yön­e­lmiş olsa bile, asıl ve en kalıcı tes­i­r­i­ni yine onu yapan insanın kendi kalbi­nde, kendi vicda­n­ı­nda, kendi ruhunda ve kendi varlı­ğ­ı­n­ın en mahrem bölge­l­e­r­i­nde meydana getirir; çünkü dış­a­r­ı­d­an bak­ı­ldı­ğ­ı­nda yardım eden ile yardım edilen ara­s­ı­nda tek taraflı bir akış varmış, biri veriyor ve diğeri yalnı­zca alı­y­o­rmuş gibi görünse de, insanın bir açlığın önünde eği­lme­si, bir yalnı­zlı­ğ­ın yanında durması, bir muhta­c­ın yüküne omuz vermesi yahut dili olma­d­ı­ğı için acısını anla­t­a­m­a­y­an bir canlı­n­ın hay­a­t­ı­na şefkat taş­ı­m­a­sı, yalnı­zca dış­a­r­ı­d­a­ki bir ihti­y­a­cı gid­e­rme­kle kalmaz, aynı zamanda insanın kendi içinde fark etmeden büy­ü­tmüş olduğu kat­ı­l­ı­ğı çözer, kendi ruhunda sessi­zce bir­i­kmiş olan yab­a­ncı­l­a­şma­yı ince­ltir ve onu, modern hayatın hoyrat akışı içinde yit­i­rme­ye başla­d­ı­ğı merha­m­et cevhe­r­i­ne yeniden yakla­ştı­r­ır.

Bir yoksu­l­un elinden tutmak, bir yetimin yür­e­ğ­i­nde güven duygu­s­u­nu yeniden fil­i­zle­ndi­rmek, imkânsı­zlı­kla­r­ın kuş­a­ttı­ğı bir tal­e­b­e­n­in önüne gör­ü­nmez fakat bel­i­rle­y­i­ci bir imkân kapısı açmak yahut sessi­zli­ği, çar­e­s­i­zli­ği ve kor­u­nma­s­ı­zlı­ğı ile insan vicda­n­ı­nı sınayan bir canlıya küçücük de olsa hayat taşıyan bir şefkat payı bır­a­kmak, yüzeyde bak­ı­ldı­ğ­ı­nda başkası için yap­ı­lmış bir fed­a­kârlık, bir özveri yahut bir ahlâkî görev gibi gör­ü­n­e­b­i­l­ir; ne var ki hak­i­k­a­t­in daha derin düzle­m­i­nde bunla­r­ın her biri, insanın kendi iç dünya­s­ı­nda benci­lli­ğe, hissi­zli­ğe, çık­a­rcı­l­ı­ğa ve ruhsal çor­a­kla­şma­ya karşı verdiği sessiz fakat son derece bel­i­rle­y­i­ci bir müc­a­d­e­le anla­m­ı­na gelir; zira insan, başka­s­ı­n­ın acısına eği­ldi­ği her yerde yalnı­zca dış­a­r­ı­d­a­ki yaraya temas etmiş olmaz, aynı zamanda kendi içinde kuruyup sertle­şme­ye başla­y­an, alı­şka­nlı­kla­r­ın ve dünya­n­ın yorucu tel­a­ş­ı­n­ın altında hissi­zle­şme­ye yüz tutan bölgeyi de yokla­m­ış olur ve henüz büt­ü­n­ü­yle taşla­şma­d­ı­ğ­ı­nı, henüz kendi özüne büt­ü­n­ü­yle ihanet etme­d­i­ğ­i­ni kendi­s­i­ne göste­r­en derin bir işa­r­e­tle karşı­l­a­ş­ır.

İnsanı insan yapan şey, çoğu zanne­d­i­ldi­ği gibi yalnı­zca düşünme gücü, konuşma kab­i­l­i­y­e­ti, bilgi bir­i­kti­rme kudreti yahut dünyayı anla­mla­ndı­rma yet­e­n­e­ği değ­i­ldir; asıl bel­i­rle­y­i­ci olan, kendi­s­i­n­in dış­ı­nda­ki bir hayatın acısını duy­a­b­i­l­e­c­ek kadar içten bir duy­a­rlı­l­ı­ğa sahip olmak, başka­s­ı­n­ın ihti­y­a­c­ı­nı kendi konfo­r­u­n­un önüne koy­a­b­i­l­e­c­ek kadar ahlâkî bir olgu­nlu­ğa erişmek ve kendi­s­i­ne hiçbir görünür menfaat sağla­m­a­y­a­c­ak bir iyiliği sırf doğru olduğu, sırf insan kal­a­b­i­lme­n­in yük­ü­mlü­l­ü­ğü bunu ger­e­kti­rdi­ği için yap­a­b­i­l­e­c­ek kadar derin bir vicdan terbi­y­e­si taş­ı­y­a­b­i­lme­ktir. İşte bu ahlâk zay­ı­fla­d­ı­ğ­ı­nda insan yalnı­zca merha­m­e­t­i­ni değil, var­o­l­u­ş­u­n­un anla­m­ı­nı da yavaş yavaş kaybe­tme­ye başlar; çünkü vicda­n­ın kör­e­ldi­ği yerde bilgi soğur, güç kab­a­l­a­ş­ır, başarı ruhu ince­ltme­y­en kuru bir göste­r­i­ye dönüşür ve insanın dış­a­r­ı­d­an büyüyen hayatı, içe­r­i­d­en sessi­zce çökmeye başlar. Bu sebeple bir açın karnını doyuran kişi gerçe­kte yalnı­zca ekmek vermiş olmaz; o, aynı zamanda kendi kalbine hâlâ büt­ü­n­ü­yle kar­a­rma­d­ı­ğ­ı­nı göste­r­en sessiz bir delil bırakır, kendi vicda­n­ı­na henüz tam­a­m­ı­yla sönme­d­i­ğ­i­ni fıs­ı­lda­y­an bir ışık taşır ve kendi varlı­ğ­ı­n­ın der­i­nli­kle­r­i­ne, insa­nlı­ğ­ı­nı henüz büt­ü­n­ü­yle kaybe­tme­d­i­ğ­i­ni göste­r­en mahrem bir kayıt düşer.

İyi­l­i­ğ­in en dikkate değer, en az fark edilen ve belki de en sarsıcı tarafı, karşı tarafın hay­a­t­ı­nda bır­a­ktı­ğı izin büy­ü­klü­ğü kadar, hatta kimi zaman ondan da fazla, iyiliği yapan insanın iç dünya­s­ı­nda açtığı menfe­zde saklı­d­ır; çünkü başka­s­ı­n­ın yar­a­s­ı­na eğilen kişi, çoğu zaman farkı­nda olmadan kendi içi­nde­ki gör­ü­nmez yar­a­l­a­ra da temas eder, bir başka­s­ı­n­ın yükünü haf­i­fle­tme­ye çal­ı­ş­ı­rken kendi ruhunun üstüne çöken anla­msı­zlık duygu­s­u­nu da gevşe­tme­ye başlar, bir başka­s­ı­n­ın yalnı­zlı­ğ­ı­na eşlik ederken aslında kendi içi­nde­ki sessiz boşlu­kla da yüzle­ş­ir ve başka­s­ı­na nefes olmaya çal­ı­ş­ı­rken kendi varlı­ğ­ı­nı boğan iç dar­a­lma­yı da parça­l­ar. Bu yüzden insan, yardım etti­ğ­i­nde yalnı­zca bir yük haf­i­fle­tmiş olmaz; aynı zamanda kendi iç âle­m­i­nde biriken ağı­rlı­kla­rı azaltır, kendi ruhuna nefes alacak yeni bir gen­i­şlik kaz­a­ndı­r­ır ve hay­a­t­ı­nı daha sahici, daha temiz, daha insana yakışır bir zemine taşır; çünkü başka­s­ı­na uzanan elin asıl hikmeti, yalnı­zca ula­ştı­ğı yerde değil, o eli uzatan insanın içinde açtığı der­i­nli­kte saklı­d­ır.

Ne var ki bu hak­i­k­a­ti kavra­y­a­b­i­lmek için, önce­l­i­kle modern insanın içine düştüğü büyük iç dağ­ı­lma­yı görmek gerekir; zira bugünün insanı, tarihin hiçbir dön­e­m­i­nde olma­d­ı­ğı kadar kal­a­b­a­l­ı­klar içinde yaş­a­m­a­kta, hiç olma­d­ı­ğı kadar çok gör­ü­nme­kte, hiç olma­d­ı­ğı kadar çok kon­u­şma­kta ve hiç olma­d­ı­ğı kadar çok şeye temas edi­y­o­rmuş gibi gör­ü­nme­kte­d­ir; buna rağmen, belki de tarihin hiçbir dön­e­m­i­nde olma­d­ı­ğı kadar derin bir iç yalnı­zlık, iç kur­a­klık ve iç anla­msı­zlık yaş­a­m­a­kta­d­ır. Çünkü çağımız, insanı dış­a­r­ı­ya açarken içeriye kapatan, onu bağla­ntı­l­ar içinde çoğ­a­ltı­rken kendi­s­i­ne yab­a­ncı­l­a­ştı­r­an, kon­u­şma­yı artı­r­ı­rken hakikî duyuşu azaltan ve gör­ü­n­ü­rlü­ğü büy­ü­t­ü­rken der­i­nli­ği aşı­ndı­r­an bir düzen üre­tmi­ştir. Böyle bir düzende insan, çoğu zaman neyi neden yaptı­ğ­ı­nı değil, yaptığı şeyin nasıl gör­ü­ndü­ğ­ü­nü öne­mse­m­e­kte; ne kadar sahici oldu­ğ­u­nu değil, ne kadar dikkat çekti­ğ­i­ni hes­a­pla­m­a­kta; neyin hakikat oldu­ğ­u­nu değil, neyin alkış aldı­ğ­ı­nı düş­ü­nme­kte­d­ir. Oysa sahici iyilik, gör­ü­nme­kten çok der­i­nle­şme­kle, alkış alma­ktan çok insanı içe­r­i­d­en dön­ü­ştü­rme­kle, dış­a­r­ı­ya yansı­m­a­ktan çok içeriye işle­m­e­kle kıymet kazanır.

Tam da bu noktada mes­e­l­e­n­in daha zor, daha ince­l­i­kli ve daha sahici tarafı başlar; çünkü iyilik yapmak ile iyi­l­i­ğ­in ahlâkı­nı taşımak aynı şey değ­i­ldir. Bir insanın yardım etmesi, henüz onun merha­m­et sahibi oldu­ğ­u­nu tek başına ispa­tla­m­a­ya yetme­y­e­b­i­l­ir; zira insan bazen verir ama küç­ü­mse­y­e­r­ek verir, uzanır ama yuk­a­r­ı­d­an bakarak uzanır, destek olur ama karşı­s­ı­nda­k­i­ni eksik, yet­e­rsiz ve aşağı görerek bunu yapar; böyle bir durumda dış­a­r­ı­da bir fayda meydana gelmiş olsa bile, içeride ruhu ince­lten değil, aksine gizli bir kibri, örtük bir üstü­nlük duygu­s­u­nu ve insanı insanla eşi­tle­m­e­y­en bozuk bir bakışı büyüten bir süreç işler. Oysa sahici merha­m­et, yardım edilen kişiyi minnet borçlu­su, yardım eden kişiyi ise ahlâkî bak­ı­mdan üst bir varlık haline get­i­rmez; bilakis insanı insanla eşi­tle­mler, aynı kır­ı­lga­nlı­ğ­ın, aynı fâni­l­i­ğ­in, aynı muhta­çlı­ğ­ın ve aynı kor­u­nma­s­ı­zlı­ğ­ın içinde yür­ü­d­ü­ğ­ü­m­ü­zü hat­ı­rla­t­ır.

Bugün el verenin yarın almaya muhtaç hale gel­e­b­i­l­e­c­e­ği, bugün teselli edenin yarın teselli ara­y­a­b­i­l­e­c­e­ği, bugün ayakta duran kişinin yarın bir başka­s­ı­n­ın omzuna yasla­nmak zorunda kal­a­b­i­l­e­c­e­ği bilgisi, merha­m­e­t­in merke­z­i­nde­ki kibrin sökülüp atı­lma­s­ı­nı sağlar ve iyiliği lütuf olma­ktan çıkarıp insan olmanın tabii bir sor­u­mlu­l­u­ğu haline getirir. Bu sebeple merha­m­et, yalnı­zca kalbin yum­u­ş­a­m­a­sı değil, aynı zamanda insanın hakikat duygu­s­u­n­un da der­i­nle­şme­s­i­d­ir; zira merha­m­et göste­r­en insan, yalnı­zca karşı­s­ı­nda­k­i­n­in acısını görme­kle kalmaz, kendi sın­ı­rlı­l­ı­ğ­ı­nı, kendi eksi­kli­ğ­i­ni, kendi muhta­çlı­ğ­ı­nı ve kendi fan­i­l­i­ğ­i­ni de daha açık biçimde idrak etmeye başlar. Bir başka­s­ı­n­ın yar­a­s­ı­na eğilmek, insanı aynı anda iki isti­k­a­m­e­tte olgu­nla­ştı­r­ır: Dış­a­r­ı­ya doğru şefkat, içeriye doğru tevazu. Şefkati olup tev­a­z­u­su olmayan insan, iyiliği lütfa dön­ü­ştü­r­ür; tev­a­z­u­su olup şefkati olmayan insan ise hak­i­k­a­ti yalnı­zca düşünür, fakat ona temas edemez. Sahici ahlâk, bu iki damarın aynı kalpte bul­u­ştu­ğu yerde doğar.

İyi­l­i­ğ­in insanı dön­ü­ştü­r­en gücünü hakkı­yla anla­y­a­b­i­lmek için onun yalnı­zca bir­e­ysel bir davra­n­ış değil, aynı zamanda med­e­n­i­y­et kurucu bir unsur oldu­ğ­u­nu görmek gerekir; çünkü hiçbir toplum yalnı­zca kan­u­nla­rla, eko­n­o­m­ik denge­l­e­rle, siyasal kur­u­mla­rla ve idarî düz­e­nle­m­e­l­e­rle ayakta kalmaz. Toplu­mla­rı içe­r­i­d­en taşıyan asıl zemin, gör­ü­nme­y­en ahlâkî bağla­rdır. Bir mah­a­lle­de insa­nlar birbi­r­i­n­in halini sormu­y­o­rsa, bir şehirde zayıf olan güçlü karşı­s­ı­nda tamamen yalnız bır­a­k­ı­l­ı­y­o­rsa, orada teknik anlamda bir düzen kur­u­lmuş ola­b­i­l­ir; fakat insanî anlamda bir med­e­n­i­y­et der­i­nli­ği çoktan aşınmış dem­e­ktir. Çünkü med­e­n­i­y­et, en yüksek bin­a­l­a­rı yapmak değil, en kır­ı­lgan insanı sah­i­psiz bır­a­kma­m­a­ktır; en büyük yolları açmak değil, en yorgun kalbe giden yolu kaybe­tme­m­e­ktir; en görke­mli kur­u­mla­rı inşa etmek değil, en sav­u­nma­s­ız hayatı onu­r­u­yla kor­u­y­a­b­i­lme­ktir. Merha­m­e­t­in çek­i­ldi­ği bir yerden yalnı­zca iyilik değil, güven de çekilir.

Bu yönüyle bir yetimin başını okşamak, bir hastaya refakat etmek, bir yoksula onurunu inci­tme­d­en destek olmak, bir tal­e­b­e­n­in önünü açmak veya dili olmayan bir canlı­n­ın yaşama hakkını sav­u­nmak, münfe­r­it iyi davra­n­ı­şlar olmanın öte­s­i­nde, insa­nlı­ğ­ın müşte­r­ek vicda­n­ı­nı ayakta tutan kurucu eyle­mler haline gelir; çünkü kötülük, çoğu zaman yalnı­zca zal­i­mle­r­in eyle­m­i­yle değil, iyi­l­e­r­in duy­a­rsı­zlı­ğ­ı­yla da büyür. Bir yerde insa­nlar acıya alı­şmı­şsa, yoksu­llu­ğu kan­ı­ksa­m­ı­şsa, başka­s­ı­n­ın derdi karşı­s­ı­nda yalnı­zca başını çevirip geçmeyi öğre­nmi­şse, orada ahlâk yıkımı çoktan başla­m­ış dem­e­ktir. Bu nedenle merha­m­et, sadece duygu­s­al bir yum­u­ş­a­klık değil, hayatın sertli­ğ­i­ne karşı göste­r­i­l­en bil­i­nçli ve ahlâkî bir dir­e­n­i­ştir; çünkü iyilik yapmak bazen dünya­n­ın düz­e­n­i­ni büt­ü­n­ü­yle değ­i­şti­rmez, fakat insanın bu acı­m­a­s­ız düzene benze­m­e­yi redde­tti­ğ­i­ni ve kendi vicda­n­ı­nı piy­a­s­a­ya sürülen bir sessi­zli­ğe teslim etme­y­e­c­e­ğ­i­ni ilan eder.

Bugünün dünya­s­ı­nda insanın en büyük yoksu­llu­ğu yalnı­zca eko­n­o­m­ik darlık değ­i­ldir; asıl büyük yoksu­lluk, merha­m­e­t­in küç­ü­mse­ndi­ği, vicda­n­ın zay­ı­flık say­ı­ldı­ğı, çıkarın ölçü, fayda­n­ın hakikat, gör­ü­n­ü­rlü­ğ­ün değer yerine geçtiği bir çağda, insanın kendi özüne yab­a­ncı­l­a­şma­s­ı­d­ır. Böylesi bir çağda bir hasta­n­ın elini tutmak, bir yoksu­l­un kap­ı­s­ı­nı çalmak, bir öğre­nci­n­in omzuna dok­u­nmak, bir yaşlı­n­ın yalnı­zlı­ğ­ı­na eşlik etmek yahut çaresiz bir canlı­n­ın yaş­a­m­a­sı için emek vermek, yalnı­zca bir­e­ysel bir iyilik davra­n­ı­şı değ­i­ldir; aynı zamanda insa­nlı­ğ­ın çök­ü­ş­ü­ne karşı açılmış ahlâkî bir cephe­d­ir. Çünkü kötülük çoğu zaman büyük gür­ü­ltü­l­e­rle değil, başka­s­ı­n­ın acısına alı­şma­kla, yoksu­llu­ğu sıradan görme­kle, kır­ı­lmış hay­a­tla­ra bakıp yoluna devam etmekle büyür ve meşru­l­a­ş­ır.

Fakat burada daha da derin bir hakikat vardır ki, insan çoğu zaman başka­s­ı­na yaptığı iyi­l­i­ğ­in muh­a­t­a­b­ı­nı yanlış yerde arar. Zanne­d­er ki yardım ettiği kişi yalnı­zca karşı­s­ı­nda­ki muhtaç olandır; oysa pek çok durumda asıl muhtaç olan, yardım eden insanın kendi kalbi­d­ir. Çünkü kalp, tıpkı beden gibi har­e­k­e­tsi­zli­kten körelir; vicdan, kulla­n­ı­lma­d­ı­ğ­ı­nda sertle­ş­ir; merha­m­et, yaş­a­t­ı­lma­d­ı­ğ­ı­nda sönmeye başlar. İnsanın iç dünya­s­ı­nda en tehli­k­e­li kayıp, yalnı­zca yanlış yapmak değil, bir yanlış karşı­s­ı­nda artık hiçbir sızı duyma­m­a­ktır; en ürkü­t­ü­cü çürüme, yalnı­zca köt­ü­l­ü­ğe yakla­şmak değil, başka­s­ı­n­ın acısına karşı duy­a­rsı­zla­şma­yı normal görmeye başla­m­a­ktır. İşte bu yüzden iyilik, başka­s­ı­n­ın hay­a­t­ı­na değdiği kadar, insanın kendi kalbini uyu­şma­ktan koruyan bir iç eğitim, bir ruh terbi­y­e­si ve bir vicdan tal­i­m­i­d­ir.

Her sahici merha­m­et eylemi, kalbe şunu hat­ı­rla­t­ır: Sen hâlâ canlı­s­ın, hâlâ taşla­şma­d­ın, hâlâ bir başka­s­ı­n­ın yarası karşı­s­ı­nda sarsı­l­a­b­i­l­i­y­o­rsun, hâlâ yalnı­zca kendine kap­a­nmış bir varlık haline dön­ü­şme­d­in. Bu nedenle iyilik, yalnı­zca sonuç üreten bir davra­n­ış değil, insanın ruhunu diri tutan sürekli bir ahlâk terbi­y­e­s­i­d­ir; çünkü insan her yardım edi­ş­i­nde sadece başka­s­ı­na bir fayda ula­ştı­rmaz, aynı zamanda kendi iç dünya­s­ı­nda neyin büy­ü­y­e­c­e­ğ­i­ne dair sessiz ama hayati bir tercih yapar. Her şefkat anı, insanın içinde ya merha­m­e­ti büyütür ya benci­lli­ği, ya tev­a­z­u­yu der­i­nle­şti­r­ir ya kibri, ya duy­a­rlı­l­ı­ğı ince­ltir ya duy­a­rsı­zlı­ğı kat­ı­l­a­ştı­r­ır. Bu bak­ı­mdan insanın yaptığı her iyilik, dış­a­r­ı­d­an küçük görünse bile içeride büyük bir kar­a­kter inşası anla­m­ı­na gelir.

Bir lokma ekmek, vak­i­tli­ce yap­ı­lmış bir ziyaret, mahcup bir gence uza­t­ı­lmış gör­ü­nmez bir destek, hasta­n­ın baş­u­c­u­nda tut­u­lmuş sabırlı bir nöbet yahut dili olmayan bir canlı­n­ın hay­a­t­ı­na göste­r­i­lmiş özen, bazen yalnı­zca muh­a­t­a­b­ı­n­ın değil, iyiliği yapan kişinin de kar­a­kte­r­i­ni, ruh ikli­m­i­ni ve varoluş isti­k­a­m­e­t­i­ni yeniden kurar; çünkü insan, çoğu zaman düş­ü­ndü­ğü şeyle­rden ziyade, tekrar tekrar yaptığı şeylere dönüşür. Tam da bu nedenle insani sıf­a­tla­r­ı­nı diri tutmak için çaba göste­r­en kişi, yalnı­zca dış dünyada bir iyilik düzeni kurmaya çal­ı­şmaz; aynı zamanda kendi iç âle­m­i­nde de kar­a­nlı­ğa karşı nöbet tutar. Merha­m­et göste­rme­y­en kalp, bir süre sonra yalnı­zca başka­s­ı­na karşı değil, kendi­s­i­ne karşı da acı­m­a­s­ı­zla­ş­ır; başka­s­ı­n­ın yar­a­s­ı­na duy­a­rsız kalan insan, gün gelir kendi ruh­u­nda­ki çür­ü­m­e­yi de hisse­d­e­m­ez hale gelir ve en tehli­k­e­li kay­ı­pla­rdan biri de tam burada başlar; çünkü insan, kaybe­tti­ğ­i­ni fark etme­d­i­ği şeyi geri aramaz.

Oysa iyilik, insanın kendi içini duymaya devam etme­s­i­ni sağla­y­an en büyük imkânla­rdan biridir. Veren el, çoğu zaman verdi­ğ­i­ni sandı­ğ­ı­ndan daha fazla­s­ı­nı alır; uza­ndı­ğ­ı­nı düş­ü­ndü­ğü her hayatın dönüp kendi ruhunu da ayağa kaldı­rdı­ğ­ı­nı, kendi vicda­n­ı­nı da işle­v­i­ne kav­u­ştu­rdu­ğ­u­nu ve kendi iç kar­a­nlı­ğ­ı­nı da bir miktar dağ­ı­ttı­ğ­ı­nı fark etti­ğ­i­nde ise iyi­l­i­ğ­in gerçek mah­i­y­e­t­i­ni anla­m­a­ya başlar. Burada üze­r­i­nde ayrıca dur­u­lma­sı gereken bir başka incelik de, iyi­l­i­ğ­in insanın zaman duygu­s­u­nu nasıl dön­ü­ştü­rdü­ğ­ü­d­ür; çünkü modern hayat, insanı sürekli aceleye zorla­y­an, her şeyi hız içinde tüketen, karşı­l­a­şma­l­a­rı yüz­e­yse­lle­şti­r­en ve dikkati parça­l­a­y­a­r­ak insanın bak­ı­ş­ı­nı der­i­nli­kten mahrum bırakan bir zaman rejimi üre­tmi­ştir. Böyle bir düzende insan, çoğu şeyi görür ama fark etmez, işitir ama duymaz, bakar ama temas kurmaz, geçer ama aslında hiçbir yere uğramaz.

Oysa sahici iyilik, insanı durmaya mecbur eder; bir ihtiyaç sah­i­b­i­n­in yüzüne dikka­tle bakmak, onun acısını gerçe­kten görmek, onun hay­a­t­ı­nda­ki boşluğu anla­m­a­ya çal­ı­şmak ve ona yalnı­zca bir nesne, bir dosya, bir haber veya bir görüntü olarak değil, kendisi kadar sahici bir hayat olarak yakla­şmak, insanın zamanla ili­şki­s­i­ni de dön­ü­ştü­r­ür. Merha­m­et, aceleyi yav­a­şla­t­ır; yav­a­şla­y­an insan ise yeniden görmeye, yeniden duymaya ve yeniden temas etmeye başlar. Bu yüzden iyilik, yalnı­zca ahlâkî değil, aynı zamanda var­o­l­u­şsal bir dikka­t­in de işa­r­e­t­i­d­ir; çünkü bir cana eğilen insan, bir anlı­ğ­ı­na da olsa dünya­n­ın kör hız­ı­ndan çıkar ve insan olmanın asli ritmine geri döner.

Aynı şekilde iyilik, insana değerin ölçü­s­ü­nü de yeniden öğretir; çünkü çağ­ı­m­ı­zda değer çoğu zaman güçle, zengi­nli­kle, gör­ü­n­ü­rlü­kle, etki­l­e­y­i­c­i­l­i­kle, baş­a­r­ı­yla ve başka­l­a­r­ı­n­ın göz­ü­nde­ki parla­klı­kla tan­ı­mla­n­ı­rken, merha­m­et insana değerin aslında kor­u­nma­s­ız olana nasıl davra­ndı­ğ­ı­nda gizli oldu­ğ­u­nu hat­ı­rla­t­ır. Bir toplu­m­un hakikî sev­i­y­e­s­i­ni güçlü­l­e­r­in ne kadar güçle­ndi­ği değil, zay­ı­fla­r­ın ne kadar kor­u­n­a­b­i­ldi­ği göste­r­ir. Bir insanın ahlâkî kıyme­t­i­ni söyle­d­i­kle­r­i­n­in parla­klı­ğı değil, kendi­s­i­ne hiçbir şey ver­e­m­e­y­e­c­ek ola­nla­ra nasıl muamele ettiği bel­i­rler. Bu bak­ı­mdan iyilik, insanın değer ter­a­z­i­s­i­ni düz­e­ltir; hayatın merke­z­i­ne yalnı­zca kendini koyan insan, her şeyi kendi çıkarı üze­r­i­nden okur, hayatın merke­z­i­ne vicdanı koyan insan ise başka­s­ı­n­ın varlı­ğ­ı­nı da kendi varlığı kadar ciddiye almaya başlar.

Bu yüzden teş­e­kkür bekle­m­ek, iyi­l­i­ğ­in ruhunu eksi­lten en büyük yanlı­şla­rdan biridir; çünkü gerçek iyilik, karşı­l­ı­ğ­ı­nı alkışta, övgüde, görünür takdi­rde yahut sözde aramaz, asıl karşı­l­ı­ğ­ı­nı insanın kendi içinde büyüyen sükûne­tten, vicda­n­ı­nda hisse­tti­ği haf­i­fli­kten ve varlı­ğ­ı­n­ın yeniden anlam kaz­a­nma­s­ı­ndan alır. Bir açın duası, bir yetimin yüz­ü­nde­ki sessiz güven, bir öğre­nci­n­in önünde açılan yol, bir yaşlı­n­ın yalnı­zlı­ğ­ı­nda hisse­d­i­l­en eşlik yahut bir canlı­n­ın hayata tut­u­nma­s­ı­na vesile olan emek, insanın kaz­a­ndı­ğ­ı­nı sandığı hiçbir dünyevî menfaa­tle kıy­a­sla­n­a­m­a­y­a­c­ak kadar derin bir iç kaz­a­nçtır; çünkü bunla­r­ın her biri, insanın kendi varlı­ğ­ı­nı yeniden doğru­l­a­y­an, ona hâlâ insan kal­a­b­i­ldi­ğ­i­ni hat­ı­rla­t­an ve ruhunun büt­ü­n­ü­yle kur­u­m­a­d­ı­ğ­ı­nı göste­r­en eşsiz birer aynadır.

Esasen insanın başka­s­ı­na yaptığı her sahici yardım, gör­ü­n­e­n­in aksine bir üstü­nlük ili­şki­si kurmaz; bilakis ona, kendi­s­i­n­in de ne kadar muhtaç, ne kadar kır­ı­lgan ve ne kadar sınırlı oldu­ğ­u­nu hat­ı­rla­t­ır. Bugün el uzatan kişi yarın yardıma muhtaç hale gel­e­b­i­l­ir, bugün teselli veren kişi yarın teselli ara­y­a­b­i­l­ir, bugün bir başka­s­ı­n­ın yükünü omu­zla­y­an kişi yarın kendi yükünü taş­ı­y­a­m­a­y­a­c­ak kadar yor­u­l­a­b­i­l­ir; bu hakikat, iyiliği kib­i­rden arı­ndı­r­ır ve merha­m­e­ti lütuf değil, insan olmanın tabii bir sor­u­mlu­l­u­ğu haline getirir. İşte bu yüzden yardım etti­ğ­i­m­iz insa­nla­ra yuk­a­r­ı­d­an bakmak yerine, çoğu zaman onlara teş­e­kkür borçlu oldu­ğ­u­m­u­zu idrak etmemiz gerekir; çünkü onlar, bizim içi­m­i­zde henüz büt­ü­n­ü­yle ölmemiş olan vicdanı har­e­k­e­te geç­i­rdi­kle­ri, merha­m­e­t­i­m­i­zi işleve dön­ü­ştü­rdü­kle­ri ve bizi nefsi­m­i­z­in dar mahbe­s­i­nden çıkarıp daha geniş bir insa­nlık ufkuna taş­ı­d­ı­kla­rı için, fark etmeden bizim kurtu­l­u­ş­u­m­u­za da vesile olurlar.

Bazen insan, başka­s­ı­na uza­ndı­ğı anda yalnı­zca bir sor­u­mlu­l­u­ğu yerine get­i­rmiş olmaz; kendi ruhunda unu­ttu­ğu bir hak­i­k­a­ti de yeniden hat­ı­rlar. Dünya­n­ın sertli­ği, hayatın geçim telaşı, insan ili­şki­l­e­r­i­n­in yıpra­t­ı­cı tarafı, kırgı­nlı­kla­r­ın ağı­rlı­ğı ve günde­l­ik müc­a­d­e­l­e­n­in bitmek bilme­y­en yükü, kalbin üze­r­i­nde zamanla ince fakat ağır bir kabuk olu­ştu­r­ur; insan ise çoğu zaman bu kabuğun farkına ancak bir başka­s­ı­n­ın acı­s­ı­yla yüz yüze geldi­ğ­i­nde varır. Bir muhta­c­ın gözleri, bazen insanın kendi vicda­n­ı­na tuttuğu aynadır; orada gördüğü şey yalnı­zca karşı­s­ı­nda­k­i­n­in ihti­y­a­cı değil, kendi kalbi­n­in ne kadar diri kaldığı, ne kadar yor­u­ldu­ğu, ne kadar kar­a­rdı­ğı ve ne kad­a­r­ı­nı kaybe­tme­ye başla­d­ı­ğ­ı­d­ır. Bu yüzden iyilik, yalnı­zca dış­a­r­ı­ya taşan bir davra­n­ış değil, insanın kendi içine doğru yaptığı bir yolcu­l­u­ktur aynı zamanda.

İnsanın ruhunda öyle kapılar vardır ki, onları çoğu zaman ne bilgi aça­b­i­l­ir ne başarı ne de dünya­l­ık kaz­a­n­ı­mlar; çünkü insanın iç dünya­s­ı­nda, yalnı­zca hakikî bir temasın aça­b­i­ldi­ği mahrem odalar bulunur. Bir hasta­n­ın elini tut­a­rken hisse­d­i­l­en çar­e­s­i­zlik, bir yoksu­l­un mahcu­b­i­y­e­t­i­ne eşlik ederken duyulan sızı, bir yetimin sessi­zli­ğ­i­nde yankı­l­a­n­an boşluk yahut kendi­s­i­ni sav­u­n­a­m­a­y­an bir canlı­n­ın gözle­r­i­nde beliren kor­u­nma­s­ı­zlık, bazen insana kendi varlı­ğ­ı­n­ın en kır­ı­lgan yerle­r­i­ni hat­ı­rla­t­ır. İşte o anda insan, başka­s­ı­na yardım etti­ğ­i­ni düş­ü­n­ü­rken aslında kendi içinde uzun zam­a­ndır kapalı duran bir kapının ara­l­a­ndı­ğ­ı­nı fark eder; çünkü şefkat, sadece karşı­d­a­k­i­ne gitmez, dönüp insanın içinde kilitli kalmış odaları da açar.

Sonuç olarak insan, başka­s­ı­n­ın hay­a­t­ı­na dok­u­ndu­ğu her yerde yalnı­zca bir eksi­kli­ği tam­a­mla­m­ış, bir yarayı sarmış ya da bir ihti­y­a­cı gid­e­rmiş olmaz; aynı zamanda kendi ruhunun üstüne kapanan kap­ı­l­a­rı aralar, kendi kalbi­n­in pasını siler, kendi vicda­n­ı­n­ın hâlâ işleyip işle­m­e­d­i­ğ­i­ni yoklar ve varlı­ğ­ı­nı daha yüksek bir anlam düz­e­n­i­ne bağla­y­a­r­ak yaş­a­m­a­yı yalnı­zca sürdü­rme­kten ibaret olma­ktan çıkarır. Bu nedenle iyilik, ne yalnı­zca sosyal bir erde­mdir ne de anlık bir duygu­l­a­n­ı­m­ın dış­a­v­u­r­u­m­u­d­ur; iyilik, insanın kendi­s­i­ni insan olarak kor­u­y­a­b­i­lme­s­i­n­in, ruhunu diri tut­a­b­i­lme­s­i­n­in, vicda­n­ı­nı kör­e­ltme­d­en yaş­a­y­a­b­i­lme­s­i­n­in ve dünya­n­ın sertli­ği karşı­s­ı­nda ahlâkî bak­ı­mdan çökme­d­en kal­a­b­i­lme­s­i­n­in en sahici yolla­r­ı­ndan biridir.

Bir başka­s­ı­na uzanan her temiz elin ardında bu yüzden yalnı­zca fed­a­kârlık değil, aynı zamanda derin bir manevî alı­şve­r­iş vardır; gör­ü­n­ü­rde biz veririz, fakat hak­i­k­a­tte çoğu zaman bize verilen, verdi­ğ­i­m­i­zi sandı­ğ­ı­m­ız şeyden çok daha büy­ü­ktür; çünkü insan, bazen başka­s­ı­n­ın hay­a­t­ı­na taş­ı­d­ı­ğı iyilik say­e­s­i­nde, kendi içinde kaybe­tme­ye yüz tuttuğu hak­i­k­a­ti, kendi kalbi­nde sönmeye yüz tutmuş merha­m­e­ti ve kendi ruhunda yavaş yavaş susmaya başla­y­an insanı yeniden bulur.

Sahi, sizin hay­a­t­ı­n­ı­zda da bir başka­s­ı­na uza­n­ı­rken aslında kendi içi­n­i­zde kaybe­tme­ye yüz tutmuş bir şeyi yeniden buldu­ğ­u­n­uz, bir başka­s­ı­n­ın yar­a­s­ı­na eği­l­i­rken kendi ruh­u­n­u­zda­ki sessiz eksi­lme­yle karşı­l­a­ştı­ğ­ı­n­ız ve dış­a­r­ı­ya iyilik taş­ı­d­ı­ğ­ı­n­ı­zı düş­ü­n­ü­rken içeride hangi kapının ara­l­a­ndı­ğ­ı­nı fark etti­ğ­i­n­iz bir an oldu mu; çünkü belki de asıl kon­u­şma­m­ız gereken şey, kime ne verdi­ğ­i­m­i­zden çok, ver­i­rken içi­m­i­zde neyin yeniden canla­ndı­ğı, hangi hak­i­k­a­t­in uya­ndı­ğı ve hangi insanî damarın yeniden işle­m­e­ye başla­d­ı­ğ­ı­d­ır.