Ramazan bitti ve biz, takvim yapra­kla­r­ı­ndan birinin daha eksi­lme­s­i­ni seyre­d­en sıradan insa­nlar gibi bir ayın sonuna ula­şma­d­ık; aksine, iç dünya­m­ı­z­ın en kuytu yerle­r­i­ne kadar nüfuz eden, bizi kendi­m­i­zle yüzle­şti­r­en, nefsi­m­i­z­in taşkın sesini kısmaya mecbur bırakan, kalbi­m­i­z­in unu­ttu­ğu hak­i­k­a­tle­ri yeniden işi­tme­s­i­ne imkân haz­ı­rla­y­an büyük bir terbi­y­e­n­in ardı­ndan, şimdi o terbi­y­e­n­in bizde neyi değ­i­şti­rdi­ğ­i­ni hayatın bütün ala­nla­r­ı­nda göste­rmek zorunda oldu­ğ­u­m­uz çok daha ciddi, çok daha uzun ve çok daha yorucu bir imti­h­a­n­ın eşiğine geldik. Çünkü Ramazan, yalnı­zca gündü­zle­ri aç ve susuz durdu­ğ­u­m­uz, gec­e­l­e­ri iba­d­e­tle­r­i­m­i­zi artı­rdı­ğ­ı­m­ız, sofra­l­a­r­ı­m­ı­zı biraz daha dikka­tle kurdu­ğ­u­m­uz, dil­i­m­i­zi bir ölçüde kontrol altına aldı­ğ­ı­m­ız mübarek bir zaman dilimi değ­i­ldir; Ramazan, insanın kendi varlı­ğ­ı­nı yeniden tarttı­ğı, alı­şka­nlı­kla­r­ı­n­ın boy­u­ndu­r­u­ğ­u­ndan bir nebze olsun sıyrı­ldı­ğı, dünya ile kurduğu ili­şki­n­in denge­s­i­ni gözden geç­i­rdi­ği, ihti­r­a­sla­r­ı­n­ın gerçek büy­ü­klü­ğ­ü­nü fark ettiği, eksik bır­a­ktı­ğı merha­m­e­t­in, erte­l­e­d­i­ği yüzle­şme­n­in, ihmal ettiği kullu­ğ­un ve yıpra­ttı­ğı insa­nlı­ğ­ın hes­a­b­ı­nı içinde duymaya başla­d­ı­ğı büyük bir iç mur­a­k­a­be mekte­b­i­d­ir. Bu yüzden Ramazan’ın bitişi, bir rah­a­tla­ma değil; bilakis, orada öğre­n­i­l­e­nle­r­in ömrün geri kal­a­n­ı­nda korunup kor­u­n­a­m­a­y­a­c­a­ğ­ı­nı göste­r­e­c­ek asıl sınavın başla­m­a­s­ı­d­ır.

İnsan, ne yazık ki çoğu zaman kendi­s­i­ni belirli zam­a­nla­rda daha iyi ola­b­i­l­en, belirli günle­rde daha dikka­tli davra­n­a­b­i­l­en, belirli dön­e­mle­rde vicda­n­ı­nı daha yüksek sesle duy­a­b­i­l­en bir varlık olarak kab­u­lle­nme­ye meyya­ldir; böylece iyiliği sür­e­kli­l­ik isteyen bir kar­a­kter mes­e­l­e­si olma­ktan çıkarır, onu takvime bağlı bir hassa­s­i­y­et hâline indi­rger ve bu indi­rge­me yüz­ü­nden de kendi ruhuna karşı büyük bir haksı­zlı­ğ­ın faili hâline gelir. Oysa insanın hak­i­k­a­ti, belli günle­rde parla­y­ıp sonra sönen bir dikkat kır­ı­ntı­s­ı­yla ölçü­l­e­m­ez; çünkü insan, yalnı­zca kutsal kabul edilen zam­a­nla­rda değil, sıradan görünen günle­rde de insa­ndır; yalnı­zca Ramazan gec­e­l­e­r­i­nde değil, yılın bütün gec­e­l­e­r­i­nde de kuldur; yalnı­zca iftar sofra­l­a­r­ı­nda değil, günde­l­ik hayatın en sıradan anla­r­ı­nda da merha­m­et, sabır, ölçü, haya ve adalet ile mük­e­lle­ftir. Ramazan’ın bize öğre­tti­ği en temel hak­i­k­a­tle­rden biri de tam burada belirir: Kullu­ğ­un da insa­nlı­ğ­ın da bir aya sığması mümkün değ­i­ldir; çünkü takvime sığan şey, ancak bir alı­şka­nlık ola­b­i­l­ir, oysa kulluk bir isti­k­a­m­et, insa­nlık ise ömür boyu taş­ı­nma­sı gereken bir ahlâk mes­e­l­e­s­i­d­ir.

Biz, elimizi yalnı­zca Ramazan’da uzatan, aya­ğ­ı­m­ı­zı yalnı­zca bu ayda yürüten, dil­i­m­i­zi yalnı­zca bu günle­rde tutan, kalbi­m­i­zi yalnı­zca bu iklimde ince­lten varlı­klar değiliz; dol­a­y­ı­s­ı­yla iyi­l­i­ğ­i­m­i­zi, merha­m­e­t­i­m­i­zi, sabrı­m­ı­zı, karde­şli­ğ­i­m­i­zi, affe­d­i­c­i­l­i­ğ­i­m­i­zi ve kullu­ğ­u­m­u­zu da yalnı­zca belirli bir ayın duygu­s­al yoğ­u­nlu­ğ­u­na emanet ederek kendi­m­i­zi akla­y­a­m­a­y­ız. Çünkü insanın elleri yıl boyunca çal­ı­ş­ı­rken kalbi yalnı­zca bir ay boyunca uyanık kal­ı­y­o­rsa orada bir eksi­klik vardır; dili bütün yıl kon­u­ş­u­rken hak­i­k­a­t­in ağı­rlı­ğ­ı­nı yalnı­zca Ramazan’da hisse­d­i­y­o­rsa orada bir tut­a­rsı­zlık vardır; sofrası her gün kur­u­l­u­rken israfın ayıbını yalnı­zca bir ay boyunca fark edi­y­o­rsa orada derin bir gaflet vardır. Bu sebeple Ramazan’ın ardı­ndan önü­m­ü­zde duran en önemli soru, o ay içinde neler yaptı­ğ­ı­m­ız değil, o ayın bize neler kaz­a­ndı­rdı­ğı ve kaz­a­ndı­rdı­kla­r­ı­nı hayatın geri kal­a­n­ı­nda taşıyıp taş­ı­y­a­m­a­y­a­c­a­ğ­ı­m­ı­zdır. Çünkü iba­d­e­t­in değeri, onun yalnı­zca icra edi­ldi­ği vakitle değil, insanın kar­a­kte­r­i­nde bır­a­ktı­ğı kalıcı izle anla­ş­ı­l­ır; bir amel, eğer kalbi ince­ltmi­y­or, dili terbiye etmiyor, bakışı arı­ndı­rmı­y­or, mal ile ili­şki­yi tem­i­zle­m­i­y­or ve insanı başka­s­ı­n­ın yükünü hisse­d­e­b­i­l­en bir kıvama taş­ı­m­ı­y­o­rsa, orada şekil vardır ama ruh eksi­ktir.

Ramazan boyunca insan aç kalır; fakat hak­i­k­a­tte yalnı­zca midesi aç kalmaz, nefsi­n­in sın­ı­rsı­zlık vehmi de darbe alır. Susuz kalır; fakat hak­i­k­a­tte yalnı­zca bedeni sus­u­zlu­ğu tatmaz, aynı zamanda sabrın neye benze­d­i­ğ­i­ni, mahru­m­i­y­e­t­in insan ruhunu nasıl terbiye etti­ğ­i­ni ve her imkânın sürekli el altında bul­u­nma­s­ı­n­ın nasıl bir körlüğe yol açtı­ğ­ı­nı da fark eder. Dilini tutar; fakat hak­i­k­a­tte yalnı­zca kötü sözden kaç­ı­nmaz, sözün ne kadar büyük bir mes­u­l­i­y­et taş­ı­d­ı­ğ­ı­nı, bir cümle­n­in bir kalbi nasıl ona­r­a­b­i­l­e­c­e­ğ­i­ni ya da nasıl kır­a­b­i­l­e­c­e­ğ­i­ni yeniden anlar. Sofra­s­ı­nı payla­ş­ır; fakat hak­i­k­a­tte yalnı­zca bir lokmayı böl­ü­şmez, nimet ile ara­s­ı­nda­ki hoyrat ili­şki­yi sorgu­l­ar, başka­s­ı­n­ın mahru­m­i­y­e­t­i­ne karşı yılla­rdır göste­rdi­ği hissi­zli­kten uta­nma­yı öğrenir, sahip oldu­kla­r­ı­nı kendi­s­i­n­in tabii hakkı gibi gören o iç kab­a­l­ı­ğ­ın ne kadar der­i­nle­re yerle­şti­ğ­i­ni hisse­d­er. Gec­e­l­e­ri biraz daha uzun kalır secdede; fakat hak­i­k­a­tte yalnı­zca ibadet sür­e­s­i­ni artı­rmaz, aczini hat­ı­rlar, haddini anlar, kendi­s­i­ni ayakta tutan şeyin kendi kudreti değil ilahî inayet oldu­ğ­u­nu daha açık bir biçimde kavrar. Ne var ki bütün bunlar, eğer Ramazan’ın son gec­e­s­i­yle birli­kte hatıra defte­r­i­ne kaldı­r­ı­l­ı­y­o­rsa, insan o mekte­b­in kap­ı­s­ı­ndan geçmiş ama dersini kuş­a­n­a­m­a­m­ış dem­e­ktir.

Asıl mesele tam da burada başlar: İnsan, kıs­ı­tla­ndı­ğı zam­a­nla­rda değil, serbest kaldığı zam­a­nla­rda neye dön­ü­ştü­ğ­ü­nü göste­r­ir. Bir ay boyunca kontrol altında tutulan nefsin, yeniden önüne açılan imkânlar karşı­s­ı­nda nasıl davra­n­a­c­a­ğı; bir ay boyunca dizgi­nle­n­en öfkenin, hayatın ilk sert rüzgârı­nda yeniden kudurup kud­u­rma­y­a­c­a­ğı; bir ay boyunca tutulan dilin, serbest kaldı­ğ­ı­nda hak­i­k­a­ti mi taş­ı­y­a­c­a­ğı yoksa eski hoyra­tlı­ğ­ı­na mı geri dön­e­c­e­ği; bir ay boyunca incelen kalbin, dünya­n­ın kaba ve aceleci akışı karşı­s­ı­nda aynı let­a­f­e­ti koruyup kor­u­y­a­m­a­y­a­c­a­ğı, Ramazan’ın insanda ne kadar kök saldı­ğ­ı­nı apaçık göste­r­e­c­ek olan asıl ölçüdür. Bu yüzden Ramazan’da iyi olmak tek başına büyük bir başarı değ­i­ldir; Ramazan’dan sonra dağ­ı­lma­d­an kal­a­b­i­lmek, orada kaz­a­n­ı­l­an dikkati kal­a­b­a­l­ı­ğ­ın, alı­şka­nlı­kla­r­ın, çık­a­rla­r­ın, yorgu­nlu­kla­r­ın ve dünyevî tel­a­şla­r­ın orta­s­ı­nda da kor­u­y­a­b­i­lmek asıl mez­i­y­e­ttir. Çünkü dışsal hat­ı­rla­tma­l­a­r­ın yoğun olduğu, toplu­m­un büyük ölçüde aynı iklime girdiği bir zaman dil­i­m­i­nde top­a­rla­nmak nispe­t­en kol­a­ydır; zor olan, o ortak iklim dağ­ı­ldı­ktan sonra insanın kendi iç dis­i­pli­n­i­yle ayakta kal­a­b­i­lme­s­i­d­ir.

Ramazan mekte­b­i­nden mezun olmak, bir ayı baş­a­r­ı­yla tam­a­mla­m­ış olmak değil, o ayın insana yükle­d­i­ği hakikat sor­u­mlu­l­u­ğ­u­nu yılın geri kal­a­n­ı­nda omu­zla­y­a­b­i­lme­ktir. Çünkü mekte­b­in hakkı, sınıfta öğre­n­i­l­e­n­in hayata taş­ı­nma­s­ı­yla verilir; aksi hâlde bilgi, insanın üze­r­i­nde ağırlık yapan fakat onu dön­ü­ştü­rme­y­en bir yüke dönüşür. Ramazan bize yalnı­zca orucu değil, sınırı öğretti; yalnı­zca namazı değil, merkezi öğretti; yalnı­zca duayı değil, muhta­çlı­ğ­ı­m­ı­zı öğretti; yalnı­zca payla­şma­yı değil, ver­i­rken inci­tme­m­e­yi, alırken ezme­m­e­yi, başka­s­ı­n­ın ihti­y­a­c­ı­nı bir lütuf ves­i­l­e­si değil, bizim insa­nlık borcu­m­uz olarak görmeyi öğretti. Bize yalnı­zca aç kalmayı değil, nefsin her iste­ğ­i­n­in ihtiyaç olma­d­ı­ğ­ı­nı; yalnı­zca susmayı değil, her sözün söyle­nmek zorunda olma­d­ı­ğ­ı­nı; yalnı­zca bir aya özel bir dinda­rlı­ğı değil, hayatın tam­a­m­ı­na yay­ı­lma­sı gereken bir kulluk bil­i­nci­ni öğretti. Dol­a­y­ı­s­ı­yla mez­u­n­i­y­et, bir bitiş belgesi değil; öğre­n­i­l­e­nle­r­in artık maz­e­r­e­tsiz bir şekilde yaş­a­nma­sı ger­e­kti­ğ­i­ni ilan eden ağır bir sor­u­mlu­l­uk ferma­n­ı­d­ır.

Toplum hay­a­t­ı­nda çok sık görülen bir manzara vardır: Ramazan boyunca yum­u­ş­a­y­an kalpler, bayra­mdan sonra yeniden sertle­ş­ir; iftar sofra­l­a­r­ı­nda cöm­e­rtle­ş­en eller, birkaç hafta sonra yeniden büzülür; bu ayda dikka­tle seçilen kel­i­m­e­l­er, sonra eski hoyra­tlı­ğ­ı­na döner; secde­l­e­rde gözyaşı döken insa­nlar, çok geçme­d­en aynı kibri, aynı tah­a­mmü­lsü­zlü­ğü, aynı yargı­l­a­y­ı­c­ı­l­ı­ğı yeniden kuşanır. Bu manzara, Ramazan’ın yet­e­rsi­zli­ğ­i­ni değil, insanın sür­e­kli­l­ik kurma kon­u­s­u­nda­ki zaf­i­y­e­t­i­ni göste­r­ir. Çünkü hakiki dönüşüm, yoğun fakat kısa süreli duygu­l­a­nma­l­a­rla değil, küçük ama isti­kra­rlı bir iç inşa ile mümkü­ndür. Bir insan, bir ay boyunca çokça etki­l­e­n­e­b­i­l­ir; fakat asıl soru, etki­l­e­n­i­ş­in ahlâka dönüşüp dön­ü­şme­d­i­ğ­i­d­ir. Zira duygu­l­a­nmak kol­a­ydır, değ­i­şmek zordur; ağlamak kol­a­ydır, nefsin düz­e­n­i­ni bozmak zordur; bir gece çokça dua etmek kol­a­ydır, ertesi gün aynı duanın ger­e­kti­rdi­ği ahlâkı kuş­a­nmak zordur. Bu yüzden Ramazan’ın asıl meyvesi, o ay içe­r­i­s­i­nde yaşanan yoğ­u­nlu­ğ­un büy­ü­klü­ğü değil, sonra­s­ı­nda kurulan isti­k­a­m­e­t­in kal­ı­c­ı­l­ı­ğ­ı­d­ır.

İba­d­e­t­in kar­a­kte­re dön­ü­şme­si mes­e­l­e­si, burada merkezi bir yer tutar. Çünkü insanın yaptığı iba­d­e­tler, eğer onun öfke­s­i­ni törpü­l­e­m­i­y­o­rsa, dilini ince­ltmi­y­o­rsa, bak­ı­ş­ı­nı tem­i­zle­m­i­y­o­rsa, kazancı ile vicdanı ara­s­ı­nda­ki mes­a­f­e­yi kap­a­tmı­y­o­rsa, güç karşı­s­ı­nda­ki tavrını terbiye etmi­y­o­rsa ve zayıf olan karşı­s­ı­nda­ki merha­m­e­t­i­ni der­i­nle­şti­rmi­y­o­rsa, ibadet şeklen yap­ı­lmış olsa bile henüz ruhun der­i­nli­kle­r­i­ne nüfuz etmemiş dem­e­ktir. Oruç, yalnı­zca açlık değil, taşkı­nlı­ğa set çekme­ktir; namaz, yalnı­zca vakitli bir ritim değil, dağ­ı­lmış insanın kendi merke­z­i­ne dönme­s­i­d­ir; sadaka, yalnı­zca elden çıkan para değil, kalpten çıkan kab­a­l­ı­ktır; Kur’an ile temas, yalnı­zca tilavet değil, insanın kendi kar­a­nlık yerle­r­i­ni fark etme­s­i­d­ir. Eğer bütün bu tem­a­slar insanı daha sabırlı, daha ölçülü, daha temiz, daha adil, daha müt­e­v­a­zı ve daha sahici kılmı­y­o­rsa, o zaman ibadet ile kar­a­kter ara­s­ı­nda kur­u­lma­sı gereken köprü eksik bır­a­k­ı­lmış dem­e­ktir. Ramazan’ın hakkı, iba­d­e­tle­r­in çoğ­a­lma­s­ı­yla değil, iba­d­e­t­in insanda ahlâka, ahlâkın isti­k­a­m­e­te ve isti­k­a­m­e­t­in kar­a­kte­re dön­ü­şme­s­i­yle verilir.

Kullu­ğ­un bir aya sığma­m­a­sı ger­e­kti­ğ­i­ni söyle­m­ek, yalnı­zca teorik bir doğru­l­u­ğu dille­ndi­rmek değ­i­ldir; bu, insanın hayatla kurduğu ili­şki­n­in tümden yeniden düz­e­nle­nme­s­i­ni ger­e­kti­r­en köklü bir çağrı­d­ır. Çünkü kulluk, insanın yalnı­zca seccade baş­ı­nda­ki hâliyle ilgili değ­i­ldir; alı­şve­r­i­şte­ki dür­ü­stlü­ğü, öfke anı­nda­ki dili, kendi­s­i­ne kötülük yapan karşı­s­ı­nda­ki vakarı, güç sahibi oldu­ğ­u­nda göste­rdi­ği adalet, zayıf olana yön­e­ltti­ği şefkat ve kimse­n­in bilme­d­i­ği anlarda taş­ı­d­ı­ğı haya ile de doğru­d­an ilgi­l­i­d­ir. Bir insan, Ramazan boyunca iba­d­e­tle­r­i­ni artırıp sonra­s­ı­nda kul hakkını hafife alı­y­o­rsa; gec­e­l­e­ri gözyaşı döküp gündü­zle­ri insa­nla­rı kır­ı­y­o­rsa orada Ramazan, hayata taş­ı­nma­m­ış bir bilgi olarak kalmı­ştır. Oysa kulluk, insanın bütün hâlle­r­i­ni kuşatan bir şuurdur ve bu şuur, takvim yapra­kla­r­ı­n­ın değ­i­şme­s­i­yle ortadan kalkmaz; aksine, kutsal zam­a­nla­rda güç bulur ve sıradan zam­a­nla­rda sadakat ister.

İnsanın hak­i­k­a­t­i­n­in en çok yalnız kaldığı anlarda ortaya çıkması mes­e­l­e­si ise bütün bu tartı­şma­n­ın belki de en sarsıcı ve en sahici yönüdür. Çünkü toplum içinde dikka­tli gör­ü­nmek, insa­nla­r­ın gözü önünde ölçülü davra­nmak belirli ölçüde mümkü­ndür; fakat insanın gerçek iç kıvamı, kimse­n­in görme­d­i­ği yerde ne yaptı­ğ­ı­yla, kimse­n­in duyma­d­ı­ğı yerde ne kon­u­ştu­ğ­u­yla, kimse­n­in bilme­d­i­ği bir fırsat karşı­s­ı­nda neyi seçti­ğ­i­yle anla­ş­ı­l­ır. Yalnı­zlık, insanın rol yapma imkânı­n­ın en aza indiği alandır; orada göste­r­i­l­en tercih, çoğu zaman insanın gerçek terbi­y­e­s­i­ni ele verir. Eğer insan, yalnı­zken de gözünü kor­u­y­a­b­i­l­i­y­or, yalnı­zken de dürüst davra­n­a­b­i­l­i­y­or, yalnı­zken de isra­ftan uta­n­ı­y­or, yalnı­zken de başka­s­ı­n­ın hakkını göz­e­t­i­y­or ve yalnı­zken de Rabbi ile olan bağını diri tut­a­b­i­l­i­y­o­rsa, orada Ramazan’dan taş­ı­nmış sahici bir iklim var dem­e­ktir. Fakat yalnı­zlık, insanı hemen eski dağ­ı­n­ı­klı­ğ­ı­na geri çağ­ı­r­ı­y­o­rsa, bu durumda henüz der­i­nle­rde çöz­ü­lme­m­iş bir pro­ble­mle karşı karşı­y­a­y­ı­zdır. Bu sebeple insanın kendi­s­i­yle baş başa kaldığı anlar, Ramazan’dan ne kadar nas­i­ple­n­i­ldi­ğ­i­n­in en güv­e­n­i­l­ir ayna­s­ı­d­ır.

Burada dikkat edi­lme­si gereken bir başka husus da şudur: Ramazan’dan sonra dağ­ı­lma­m­ak, insanın kus­u­rsuz olması anla­m­ı­na gelmez. İnsan, her zaman eksik kal­a­b­i­l­ir, zaman zaman yor­u­l­a­b­i­l­ir, tök­e­zle­y­e­b­i­l­ir, yeniden hata ede­b­i­l­ir; fakat asıl bel­i­rle­y­i­ci olan, tök­e­z­e­m­e­n­in ardı­ndan nereye döndü­ğ­ü­d­ür. Ramazan mekte­b­i­nden hakiki anlamda nas­i­ple­n­en insan, düştü­ğ­ü­nde düş­ü­ş­ü­nü norma­lle­şti­rmez; sertle­şti­ğ­i­nde bundan rah­a­tsız olur; dili kab­a­l­a­ştı­ğ­ı­nda içinde bir sızı hisse­d­er. Çünkü o ay, ona sadece iyi olmanın imkânı­nı değil, dağ­ı­lmış hâli­nden uta­nma­n­ın ve yeniden top­a­rla­nma­n­ın lüz­u­m­u­nu da öğre­tmi­ştir. Dol­a­y­ı­s­ı­yla burada aranan şey kus­u­rsu­zluk değil, diri bir vicda­ndır; hiç kirle­nme­m­ek değil, kirle­ndi­ğ­i­ni fark eden bir dikkat ve o dikka­t­in ger­e­ğ­i­ni yerine get­i­r­e­c­ek bir ira­d­e­d­ir.

Ramazan’ın yılın geri kal­a­n­ı­na taş­ı­nma­sı mes­e­l­e­si, biraz da insanın dünya­yla kurduğu bağın mah­i­y­e­t­i­ni değ­i­şti­rme­s­i­yle ilgi­l­i­d­ir. Zira bu ay boyunca insan, tük­e­t­i­m­in merke­zde olma­d­ı­ğı bir hayatın mümkün oldu­ğ­u­nu tecrübe eder; her canının çekti­ğ­i­ne hemen ula­şma­m­a­n­ın öldü­r­ü­cü bir mahru­m­i­y­et olma­d­ı­ğ­ı­nı görür; bekle­m­e­n­in, ölçünün, payla­şma­n­ın, sad­e­l­e­şme­n­in, geri çek­i­lme­n­in ve içe dönme­n­in ne büyük bir arınma sağla­d­ı­ğ­ı­nı fark eder. Bu fark ediş, eğer Ramazan’dan sonra da insanın eşya ile, nimet ile, para ile, zaman ile, haz ile ve göste­r­iş ile kurduğu ili­şki­yi dön­ü­ştü­rmü­y­o­rsa, orada elde edilen tecrübe henüz kökle­şme­m­iş dem­e­ktir. İsrafın ayıbını, göste­r­i­ş­in çirki­nli­ğ­i­ni, tüketim hırsı­n­ın insanı nasıl kab­a­l­a­ştı­rdı­ğ­ı­nı fark etmek, Ramazan’ın insan ruhunda açtığı en kıyme­tli pence­r­e­l­e­rden biridir; bu pencere kap­a­n­ı­rsa içeri yeniden aynı ağır hava dolmaya başlar.

Merha­m­e­t­in yıl boyu sürmesi ger­e­kti­ği mes­e­l­e­si de bu mak­a­l­e­n­in ana dam­a­rla­r­ı­ndan biridir. Çünkü Ramazan’da yoksulu hat­ı­rla­m­ak elbette kıyme­tli­d­ir; fakat merha­m­et, yalnı­zca bir ay boyunca hat­ı­rla­n­an bir sosyal refleks hâlinde kaldı­ğ­ı­nda, insan kendi vicda­n­ı­nı mevsi­mlik çal­ı­ştı­rmış olur. Oysa merha­m­et, takvi­msel değil, onto­l­o­j­ik bir mes­e­l­e­d­ir; yani insan olmanın doğru­d­an merke­z­i­nde yer alır. Bir insan, Ramazan’da merha­m­e­tli görünüp sonra­s­ı­nda yeniden çıkarcı, sert ve umu­rsa­m­az bir tavra dön­ü­y­o­rsa, orada merha­m­et kar­a­kte­re değil atmo­sfe­re bağla­nmış dem­e­ktir. Oysa hakiki merha­m­et, alkışın olma­d­ı­ğı yerde de devam eden, karşı­l­ık bekle­m­e­d­en işleyen, yorgu­nluk anında bile insanı kab­a­l­a­ştı­rma­y­an bir iç kıv­a­mdır.

Bütün bunla­r­ın sonunda dönüp dolaşıp geldi­ğ­i­m­iz yer aynı sorudur, fakat bu soru yüzeyde gör­ü­ndü­ğ­ü­nden çok daha der­i­ndir: Biz Ramazan’ı mı tam­a­mla­d­ık, yoksa Ramazan bizi mi dön­ü­ştü­rdü? Çünkü bir ayı tam­a­mla­m­ak herke­s­in harcı ola­b­i­l­ir; fakat bir ayın insana kattığı terbi­y­e­yi ömrün geri kal­a­n­ı­na taş­ı­y­a­b­i­lmek, işte asıl burada başlar. Ramazan’ın ardı­ndan her gün, sessiz bir yoklama kâğıdı gibi önümüze gelir ve bize aynı soruyu tekrar eder: Orada öğre­ndi­ğ­i­ni burada koruyor musun? Açlıkta terbiye ettiğin nefsini toklu­kta da tanıyor musun? Tutmayı öğre­ndi­ğ­in dilini serbest kaldı­ğ­ı­nda da ölçü ile kon­u­ştu­r­a­b­i­l­i­y­or musun?

İşte gerçek mez­u­n­i­y­et tam burada anla­ş­ı­l­ır. Mez­u­n­i­y­et, bir ayın sonunda “görev tam­a­mla­ndı” diy­e­b­i­lmek değil; aksine, “asıl sor­u­mlu­l­uk şimdi başlı­y­or” diy­e­b­i­lme­ktir. Çünkü Ramazan, insanı hayatın dışına çağ­ı­rmaz; hayatın tam orta­s­ı­na, fakat arınmış bir kalp, terbiye edilmiş bir dil, ölçü sahibi bir nefs ve uyanık bir vicdan ile dönmeye çağırır. Eğer insan, bu çağrıyı duyup yılın geri kal­a­n­ı­nı o dikkate göre yaş­a­m­a­ya başlı­y­or sa, o zaman Ramazan onda yalnı­zca güzel bir hatıra değil, diri bir hakikat olarak kalır. Fakat o ay, takvi­mde parla­y­ıp sonra insanın hay­a­t­ı­ndan silinen geçici bir mevsim hâline gel­i­y­o­rsa, o zaman insan en kıyme­tli zam­a­nla­rdan geçmiş ama kendi­s­i­ne yet­e­r­i­nce ula­ş­a­m­a­m­ış dem­e­ktir.

Sonuç olarak mesele, Ramazan’ı yaşamak değil; Ramazan’dan sonra da dağ­ı­lma­d­an kal­a­b­i­lme­ktir. Bu dağ­ı­lma­ma hâli, insanın kendi iç denge­s­i­ni kor­u­y­a­b­i­lme­si, ibadeti yalnı­zca ritüel olarak değil ahlâkın mayası olarak anla­y­a­b­i­lme­si ve kulluğu takvi­m­in değil vicda­n­ın merke­z­i­ne yerle­şti­r­e­b­i­lme­s­i­yle mümkü­ndür. Şimdi önü­m­ü­zde duran her gün, bizi sessi­zce yokla­y­an yeni bir imtihan kâğıdır ve bu kâğıda ver­i­l­e­c­ek cevap, sözle­rle değil hayatla yaz­ı­l­a­c­a­ktır. İnsan, o cevabı her sabah yeniden kuracak, her akşam yeniden bozma ya da tam­a­mla­ma ihti­m­a­l­i­yle karşı­l­a­ş­a­c­a­ktır. Hakiki terbiye, insanı hiç düş­ü­rme­y­en değil; düştü­ğ­ü­nde ayağa kalka­c­a­ğı isti­k­a­m­e­ti unu­ttu­rma­y­an terbi­y­e­d­ir. Ve belki de bu yüzden, Ramazan’ın en büyük hed­i­y­e­si, bize bir ay boyunca iyi gör­ü­nme­n­in imkânı­nı göste­rme­si değil, bir ömür boyunca iyi kalma­n­ın sor­u­mlu­l­u­ğ­u­nu yükle­m­e­s­i­d­ir.